Koko Projesi

Goril Vakfı'nın (Koko.org) tasarladığı ilk program, Koko ve Michael adını verdikleri, iki düz arazi goriline sağır dilsiz alfabesini öğretmeyi kapsıyor. Gorillere Lisan Öğretme Projesi ya da öteki adıyla Koko Projesi, dünyanın en uzun ve sürekli, türler arası iletişim projesi olmakla birlikte, uluslararası platformda, türünün tek örneğini simgelemekte ve yeri doldurulmaz bir kaynak oluşturmakta.

Gorillerin davranışlarını ve zeka düzeyini incelemekle, öteki türlerin fiziksel ve psikolojik gereksinimlerini kavramak açısından önemli bir yol katetmiş olacağız. Yalnızca bu bilgiler doğrultusunda bile, insanlar hayvanat bahçelerinde yaşayan gorillerin bakımı konusunda olumlu birşeyler yapabilirler, doğada yaşayan gorillerinse nesillerinin tükenmesine engel olabilirler.

1971 yılında doğan dişi goril Koko'yla, 1973 yılında doğan erkek goril Michael, sağır dilsiz alfabesinden yararlanarak, iletişim kurabiliyor ve konuşulanları anlayabiliyorlar. Koko bu çalışmalara katıldığında henüz bir yaşındaydı, Michael ise üçbuçuk. Bebekliklerinden buyana, zeka düzeyleri, fiziksel özellikleri ve dilbilgisi yetenekleri incelendi. Koko Projesi'nden önce, gorillerin zekası hakkında çok az şey biliniyordu.

Gorillere Lisan Öğretme Projesi, hem gorillerin dilbilgisi becerileri konusunda veri toplamak, hem de davranış ve tepkilerini incelemek açısından çok yararlı bir proje. Kullanılan tüm işaretler, bu işaretlerden hangi durumlarda yararlanıldığı, kaç kez yinelendikleri ve kullanıldıkları sırada oluşan tüm sıra dışı tepkiler günlük olarak kaydediliyor. Projede, sözcük dağarcığıyla ilgili resmi ve gayri resmi testlerin yanısıra, nesnelerle sözcükler arasındaki ilişkilerden ve çocuklara uygulanan standart zeka testlerinden yararlanılıyor. Aynı zamanda, belirli aralıklarla video kayıtlarına da başvuruluyor.

Çalışmalar süresince, Koko'nun "konuşmayı" öteki hayvan türlerine oranla çok daha hızlı bir biçimde öğrendiği gözlemlendi. Koko'nun dağarcığı 500 sözcükten oluşuyor ve bunun 400'den fazlasını kendi başına yapabiliyor. Yaklaşık 2 bin sözcüğü anlayabiliyor. Koko, insan dostlarıyla sohbet edebiliyor ve ortalama üç ile altı sözcükten oluşan cümleler kurabiliyor. Kendisine, insanlara özgü testler uygulandı ve zeka düzeyinin (IQ) 70 ile 95 arasında olduğu belirlendi. (Bir insan için 100 "normal" sayılmakta.) Michael'ın gündelik olarak kullandığı dağarcığı 350 işaretten oluşuyor.

Yoğun çalışmalar sonucunda, sözcük dağarcığı öğretmenin dışında, gorillerin bu dağarcıklarından kendi kendilerine nasıl yararlandıkları da araştırılıyor. Bir başka deyişle, yaratıcı dilbilgisi stratejileri, yeni işaretlerin bulunması, bileşik sözcükler, anında işaretleme, kendi kendine işaretleme, sözcüklerin yerini değiştirme, yalan, zamana ve içinde bulundukları duygusal duruma göre değerlendirme, hareketlerle anlaşma, mecazi sözcüklerin kullanımı, mizah gücü, betimleme, tartışma, hakaret, tehdit, hayali oyunlar, öykü anlatma ve ahlaki yargı konularında incelemeler  yapılıyor. Gorillerin konuşma yeteneklerinin, çalışmaların başında beklenilenden çok daha kapsamlı ve çeşitli olduğu gözlemlendi. İşin aslı gorillerin, insanların sahip oldukları özeliklerin neredeyse tümüne, çok daha az gelişmiş halde, sahip oldukları fark edildi.

Koko projesi, TGF/Koko.org'un yapı taşlarından biri. TGF/Koko.org, gorillerin zekasını ortaya çıkartırken, tutsak hayvanlar konusunda, insanların duyarlılıklarını artırmakla birlikte, doğada özgür olarak yaşayanların korunmaları için daha çok çaba gösterilmesine yardımcı olacaktır. Koko projesi, goriller hakkındaki genel kanı olan, kana susamış ve yırtıcı imajını da ortadan kaldırdı. İşin aslı, geleneksel düşüncelere karşı, tüm hayvanların yeniden değerlendirilmeleri gerektiği düşüncesine öncülük etti. Bu proje sayesinde, eskiden yalnızca insanlara özgü oldukları sanılan düşünce gücü, düş kurma ve duygu gibi niteliklerin, hayvanlarda da bulunabileceği anlaşıldı. Bu bilgi, hayvanlara yapılan işkencelere bir son vermek ve soyları tükenmekte olan türleri korumak için büyük çaba gösteren hayvanseverler açısından çok önemlidir.

Gorillerin lisan öğrenme yetenekleri üzerinde yapılan çalışmalar, gorillerle, aynı ırktan gelen insanlar arasındaki ilişkilere ışık tutuyor. Koko projesi, evrim teorisine ve insan iletişiminin gelişimine yeni bir boyut kazandırdı ve sözlü iletişimin kaynağının hareketlerle iletişime dayalı olduğu düşüncesine dikkat çekti.

Derleyen: Cheryl Tanrıverdi - Bütün Dünya
Çeviren: Aylin Yengin